15 Νοεμβρίου 2026

 Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026).

Το φθινόπωρο του 1984 ο Ζακ Ντελόρ ξεκινά σειρά επισκέψεων στις πρωτεύουσες των δέκα τότε κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ). Έχει ήδη επιλεγεί για τη θέση του νέου Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αλλά δεν έχει ακόμη αναλάβει καθήκοντα: η θητεία του θα ξεκινήσει την 1η Ιανουαρίου 1985. Η εντολή που έχει λάβει από το Συμβούλιο των αρχηγών είναι ασαφής και ταυτόχρονα φιλόδοξη: ούτε λίγο ούτε πολύ, η «επανεκκίνηση» (relance) της Ευρώπης.

Τα τελευταία χρόνια ήταν δύσκολα για το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Μετά τη μεγάλη άνοδο των τιμών που ακολούθησε τις πετρελαϊκές κρίσεις του 1973 και του 1978, ο πληθωρισμός έχει πλέον συγκρατηθεί σε μονοψήφια ποσοστά. Όμως ο ρυθμός ανάπτυξης έχει πέσει από 5% σε 2%, ενώ το ποσοστό ανεργίας έχει αυξηθεί από 6% το 1980 σε 11% το 1984. Η υποστήριξη των πολιτών στην ΕΟΚ είναι μάλλον χαμηλή: στο Ευρωβαρόμετρο του 1984, μόλις 46% των ερωτηθέντων απαντά ότι η χώρα τους έχει ωφεληθεί από την ένταξη (έναντι 30% που απαντά ότι έχει ζημιωθεί). Ο όρος «Ευρωσκλήρωση», που περιγράφει μια ήπειρο που δυσκολεύεται να λύσει τα προβλήματά της, γίνεται της μόδας.

Ο Ντελόρ βολιδοσκοπεί τους ευρωπαίους ηγέτες, ρίχνοντας στο τραπέζι τρεις ιδέες: κοινό νόμισμα, κοινή αμυντική πολιτική, κατάργηση του βέτο. Καμμία δεν συγκεντρώνει την (απαραίτητη) ομόφωνη υποστήριξη και των δέκα κρατών μελών. Επανέρχεται με μια τέταρτη ιδέα: «Τα τελευταία πέντε χρόνια έχουν χαθεί 1,5 εκατομμύριο θέσεις εργασίας. Η οικονομία ασθμαίνει. Γιατί να μην φτιάξουμε μια ενιαία αγορά;» Όπως θα πει αργότερα ο ίδιος: «Η πρόταση τους έπεισε. Το κλίμα της εποχής ήταν ευνοϊκό.»

Πράγματι, η «ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίου και ανθρώπων» που προέβλεπε η Συνθήκη της Ρώμης (1957) είχε πραγματοποιηθεί μόνο εν μέρει. Η Συνθήκη είχε δημιουργήσει μια Κοινή Αγορά χωρίς δασμούς στο εσωτερικό της (από το 1968), όμως στην πράξη διαφορές μεταξύ χωρών στις προδιαγραφές των προϊόντων, άλλα νομικά εμπόδια, και συνοριακοί έλεγχοι, περιόριζαν την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών. Η Ενιαία Αγορά που πρότεινε ο Ντελόρ και δέχονταν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αποσκοπούσε στην εναρμόνιση της εθνικής νομοθεσίας και στην κατάργηση όλων των μη δασμολογικών εμποδίων, με στόχο την δημιουργία μιας εσωτερικής αγοράς εκατοντάδων εκατομμυρίων καταναλωτών όπως π.χ. εκείνης των ΗΠΑ.

Δεν είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς γιατί το κλίμα της εποχής ήταν ευνοϊκό για την ενιαία αγορά. Οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του ’70 και ο στασιμοπληθωρισμός που ακολούθησε είχαν βάλει τέλος στη «Χρυσή Τριακονταετία» των υψηλών ρυθμών ανάπτυξης, της χαμηλής ανεργίας και της μείωσης των ανισοτήτων στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, είχαν κλονίσει την αξιοπιστία των πολιτικών κρατικής παρέμβασης στην οικονομία για τη διαχείριση της ζήτησης (συχνά σε συνεννόηση με τα εργατικά συνδικάτα), και είχαν μετατοπίσει το ενδιαφέρον στην πλευρά της προσφοράς (δηλαδή στην κερδοφορία των επιχειρήσεων).

Η αδυναμία του κεϋνσιανού παραδείγματος να παρέχει ικανοποιητικές απαντήσεις στα νέα ερωτήματα της εποχής είχε προφανείς πολιτικές διαστάσεις: ένα νέο ιδεολογικό ρεύμα, ο «νεοφιλελευθερισμός», άρχισε να κερδίζει τη μάχη των ιδεών, και στη συνέχεια κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις. Πουθενά δεν ήταν τόσο φανερή η τομή με το παρελθόν όσο στη Βρετανία, όπου η νίκη των Συντηρητικών της Μάργκαρετ Θάτσερ το 1979 είχε οδηγήσει σε κύμα ιδιωτικοποιήσεων και κατά μέτωπο σύγκρουση με τα εργατικά συνδικάτα. Όμως και στη Γερμανία, οι εκλογές του 1982 είχαν σημάνει την υποχώρηση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος και την ενίσχυση των Χριστιανοδημοκρατών του Χέλμουτ Κολ, που ήρθαν στην εξουσία χάρη στην συμμαχία με το κόμμα των Φιλελευθέρων του Χανς-Ντίτριχ Γκένσερ. Τέλος, στη Γαλλία του Φρανσουά Μιττεράν το πείραμα του «Κεϋνσιανισμού σε μια μόνο χώρα» (1981-1983) είχε αποτύχει, δίνοντας τη θέση του σε μια πιο συνετή δημοσιονομική διαχείριση (με τον Ντελόρ επικεφαλής του οικονομικού επιτελείου της σοσιαλιστικής κυβέρνησης).

Πέρα από τη μεγαλύτερη ευθυγράμμιση της οικονομικής πολιτικής, η σύμπτωση συμφερόντων στις τρεις μεγάλες χώρες της ΕΟΚ βασίζεται επίσης σε ευρύτερους στρατηγικούς σχεδιασμούς. Στη Γαλλία, η στροφή προς την Ευρώπη δίνει διέξοδο στις απογοητεύσεις της πρώτης διετίας της προεδρίας Μιττεράν, ενώ η «ευρωπαϊκή οικοδόμηση» αναγνωρίζεται ως το πλαίσιο το οποίο θα επιτρέψει την ανάκτηση της γαλλικής επιρροής που έχει φθαρεί από τις οικονομικές δυσκολίες. Στη Γερμανία, η Ομοσπονδιακή Κεντρική Τράπεζα (Bundesbank) βλέπει με καχυποψία οποιαδήποτε σκέψη για αντικατάσταση του μάρκου από ένα κοινό νόμισμα, αλλά η ενιαία αγορά συμφέρει τις γερμανικές επιχειρήσεις, ενώ η πρόσδεση στην Ευρώπη θεωρείται απαραίτητη για την υπερνίκηση των ενδοιασμών των εταίρων για την ισχυροποίηση (και, λίγα χρόνια αργότερα, ενοποίηση) της Γερμανίας. Στη Βρετανία, η πολιτική και νομισματική ενοποίηση της Ευρώπης είναι ανάθεμα για την Θάτσερ, αλλά η προοπτική της δημιουργίας μιας μεγάλης ζώνης ελεύθερου εμπορίου γίνεται αντιληπτή ως απολύτως συμβατή με τη φιλοσοφία της κυβέρνησης – όπως άλλωστε δείχνει η δραστηριοποίηση των επικεφαλής των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων υπέρ της ενιαίας αγοράς. Επί πλέον, η οριστική επίλυση στη Σύνοδο Κορυφής του Φονταινεμπλώ (Ιούνιος 1984) του προβλήματος της μείωσης της συνεισφοράς του Ηνωμένου Βασιλείου στον κοινοτικό προϋπολογισμό έχει λειάνει τις τριβές.

Σε αυτό το κλίμα, η Θάτσερ προσφέρει τη στήριξή της στην υποψηφιότητα του Ντελόρ για τη θέση του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με όρο την παραχώρηση του χαρτοφυλακίου του Επιτρόπου Εσωτερικής Αγοράς στον Λόρδο Κόκφιλντ, πρώην υπουργό εμπορίου στην κυβέρνησή της. Ο Ντελόρ συμφωνεί και επαυξάνει, κάνοντάς τον Αντιπροέδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ο Κόκφιλντ θα παίξει καταλυτικό ρόλο στην οικοδόμηση της ενιαίας αγοράς, διαψεύδοντας τις προβλέψεις που τον ήθελαν ευρωσκεπτικιστή και «άνθρωπο της Θάτσερ».

Εν τω μεταξύ, ο Ντελόρ εξουδετερώνει τις επιφυλάξεις των χωρών μελών της Νότιας Ευρώπης (στις οποίες έχουν μόλις προστεθεί η Ισπανία και η Πορτογαλία) πείθοντας τους Ευρωπαίους ηγέτες να συναινέσουν σε δραματική αύξηση των πόρων των διαρθρωτικών ταμείων, από τα οποία τις επόμενες δεκαετίες θα χρηματοδοτηθεί η αναβάθμιση των υποδομών στις αδύναμες περιφέρειες της ευρωπαϊκής ηπείρου.

Με την ανάληψη των καθηκόντων του νέου «Κολλεγίου Επιτρόπων» υπό τον Ντελόρ, οι εξελίξεις γίνονται καταιγιστικές. Στην παρθενική του ομιλία (Ιανουάριος 1985), ο νέος Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανακοινώνει επίσημα τον στόχο της ολοκλήρωσης της ενιαίας αγοράς μέχρι το τέλος του 1992. Το Συμβούλιο Αρχηγών των Βρυξελλών (Απρίλιος 1985) υιοθετεί το στόχο. Η Γενική Διεύθυνση Εσωτερικής Αγοράς υπό τον Κόκφιλντ συντάσσει σε χρόνο ρεκόρ μια «Λευκή Βίβλο για την Ολοκλήρωση της Εσωτερικής Αγοράς», προτείνοντας ένα σαρωτικό κατάλογο σχεδόν τριακοσίων νομοθετικών αλλαγών, εναρμόνιση των ποσοστών ΦΠΑ, και αμοιβαία αναγνώριση των εθνικών προδιαγραφών, με σκοπό την πλήρη απελευθέρωση των εμπορικών συναλλαγών στο εσωτερικό της ΕΟΚ. Η Σύνοδος Κορυφής του Μιλάνου (Ιούνιος 1985) ομόφωνα εγκρίνει τη Λευκή Βίβλο, και κατά πλειοψηφία αναθέτει τα επόμενα βήματα σε Διακυβερνητική Διάσκεψη. Μέχρι το Δεκέμβριο 1985 τα περισσότερα ανοιχτά θέματα έχουν κλείσει, συμπεριλαμβανομένης της κρίσιμης πρόβλεψης για κατάργηση του βέτο σε θέματα εσωτερικής αγοράς. Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη υπογράφεται τον Φεβρουάριο 1986. Μέχρι το τέλος του 1992 θα δημιουργηθούν 11 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας, ενώ οι επενδύσεις θα αυξηθούν κατά το ένα τρίτο. Από την 1η Ιανουαρίου 1993 τα εσωτερικά σύνορα και οι έλεγχοι προϊόντων (και επιβατών) καταργούνται. Η «επανεκκίνηση» της Ευρώπης είναι γεγονός.

Σαράντα χρόνια από την υπογραφή της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης, κρίσιμοι τομείς της οικονομίας (τράπεζες, ενέργεια, τηλεπικοινωνίες) παραμένουν κατακερματισμένοι. Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, η ενίσχυση της άμυνας της Ευρώπης, η αξιοποίηση των δυνατοτήτων της τεχνητής νοημοσύνης απαιτούν κολοσσιαίες επενδύσεις. Και όμως ευρωπαϊκές αποταμιεύσεις ύψους 300 δις ευρώ επενδύονται κάθε χρόνο στις ΗΠΑ. Οι συστάσεις των Εκθέσεων Ντράγκι για την ανταγωνιστικότητα και Λέττα για την εσωτερική αγορά (2024) εφαρμόζονται απελπιστικά αργά.

Αλλού η πρόοδος υπήρξε εντυπωσιακότερη. Ο Ντελόρ είχει δει έγκαιρα ότι ενιαία αγορά με ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων και σταθερές συναλλαγματικές ισοτιμίες δεν συμβιβάζονται με αυτονομία των κρατών μελών στη νομισματική πολιτική. Αυτό που φαινόταν ουτοπικό τότε, προκαλώντας οργισμένες αντιδράσεις στη Φρανκφούρτη ή στο Λονδίνο, άρχισε γρήγορα να θεωρείται αναπόφευκτο. Η ενιαία αγορά έφερε το ενιαίο νόμισμα.

Σήμερα, παρά τις αναταράξεις της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, του Brexit, της πανδημίας, και της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, το ευρώ έχει εδραιωθεί. Το 2024 το ποσοστό των Ευρωπαίων που θεωρούσαν ότι η χώρα τους έχει ωφεληθεί από την ένταξη έφτανε το 71% (από 46% το 1984). Σε έναν κόσμο συγκρούσεων και εντάσεων, η ΕΕ παραμένει πόλος ειρήνης, ευημερίας και ελευθερίας.

5 Οκτωβρίου 2026

Η ατζέντα της ακρίβειας αλλάζει τα πολιτικά δεδομένα

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 4 Οκτωβρίου 2026).


Η πρωτιά του αριστερού κόμματος «die Linke» στις τοπικές εκλογές του Βερολίνου, με πάνω από 25% των ψήφων, έκανε εντύπωση στους απρόσεκτους αναγνώστες των διεθνών ειδήσεων λόγω της τουρκικής καταγωγής της Ελίφ Εράλπ, επικεφαλής του συνδυασμού, και στους πιο προσεκτικούς λόγω της σχεδόν εμμονικής έμφασης της προεκλογικής εκστρατείας του κόμματος στο πρόβλημα της ακρίβειας, και ειδικά των απλησίαστων ενοικίων.

Αντιπαρέρχομαι τα εύκολα σλόγκαν («First we take Manhattan» κτλ.) για να σημειώσω ότι και ο Ζόραν Μαμντάνι κέρδισε πέρυσι τον Δήμο της Νέας Υόρκης υποσχόμενος όχι τη σωστή χρήση των αντωνυμιών που περιγράφουν την Α ή Β ταυτοτική ομάδα, ούτε τον αποκλεισμό από τη διδακτέα ύλη της κλασικής λογοτεχνίας μην τυχόν και προσβληθεί κάποια άλλη ταυτοτική ομάδα, ούτε καν μια στάση ευμενούς αδιαφορίας για την αύξηση του εγκλήματος (όπως έκαναν οι ομόλογοί του Δημοκρατικοί δήμαρχοι στο Λος Άντζελες ή στο Σαν Φρανσίσκο), αλλά κάτι που αφορά τους πάντες: την αντιμετώπιση της ακρίβειας – στην κατοικία, στην κατανάλωση, στις συγκοινωνίες.

Η εγκατάλειψη του στείρου ναρκισσισμού της πολιτικής ορθότητας του καναπέ, και η στροφή προς τα πραγματικά προβλήματα της μεγάλης μάζας των ανθρώπων, ικανοποιεί κάθε πολίτη, σε οποιοδήποτε σημείο του πολιτικού φάσματος (εκτός των άκρων) και αν τοποθετείται, σε οποιαδήποτε χώρα του κόσμου.

Ειδικά στο χώρο της Αριστεράς, αντί να γιορτάζουν τον Γράμμο και να κολλάνε αφίσες του Τσέ, θα ήταν προτιμότερο να εμπνέονται από τις ένδοξες σελίδες που έγραψαν οι «σοσιαλιστές των υπονόμων» στο Μιλγουόκι (1910-1939), οι σοσιαλδημοκράτες της «Κόκκινης Βιέννης» (1919-1934), και οι κομμουνιστές της Μπολώνια και του Ρέτζιο Εμίλια (από το 1946 έως σήμερα). Όλοι αυτοί άφησαν κατά μέρος τις ρητορείες, και βάλθηκαν να αντιμετωπίζουν τα καθημερινά προβλήματα των δημοτών, από το αποχετευτικό έως τους βρεφονηπιακούς σταθμούς, κυβερνώντας υποδειγματικά, κάνοντας τις πόλεις τους στολίδια, και κερδίζοντας επί δεκαετίες τη μια εκλογική αναμέτρηση μετά την άλλη.

Η στροφή στην ακρίβεια δεν περιορίζεται στο χώρο της Αριστεράς. Η Τζόρτζια Μελόνι σπαταλά πολύτιμο δημοσιονομικό χώρο σε οριζόντιες επιδοτήσεις της βενζίνης, προς τέρψιν όσων οδηγούν θηριώδη SUV, σε μια μάταιη προσπάθεια συγκράτησης του κόστους της ενέργειας. Η Μαρίν Λε Πέν τάζει στο πόπολο φτηνό ρωσικό αέριο (και διακοπή της γαλλικής βοήθειας, στρατιωτικής και ανθρωπιστικής, στην Ουκρανία). Αμφότεροι καταφέρονται εναντίον της ΕΕ που δεν τους αφήνει να αυξάνουν ατιμωρητί το δημοσιονομικό έλλειμμα της χώρας τους πάνω από το όριο του 3% (ξεχνώντας πολύ βολικά ότι, όταν δεν υπήρχε ακόμη ευρώ, κάθε αύξηση του ελλείμματος οδηγούσε σε άμεση υποτίμηση του εθνικού νομίσματος στις αγορές).

Η νέα ατζέντα της ακρίβειας αποδίδει επειδή αγγίζει μια ευαίσθητη χορδή σε μεγάλα τμήματα της κοινής γνώμης. Όχι μόνο επειδή «ο πληθωρισμός διαβρώνει την αγοραστική δύναμη των μισθών». Αλλά επειδή και στη δική μας χώρα, εκτός από το ένα τρίτο της κοινωνίας που «δεν την παλεύει με τίποτε», άλλο ένα τρίτο, εκείνο που ακόμη «την παλεύει», βλέπει όσα πριν μόλις μια γενιά ήταν για τους περισσότερους προσιτά (σπίτι, αυτοκίνητο, διακοπές) να γίνονται σήμερα όλο και πιο απλησίαστα.

Αυτή η αίσθηση του απλησίαστου - μαζί με τη σχετική απαξίωση όσων κάποτε ανομάζονταν «κοινωνικός μισθός»: δημόσια νοσοκομεία και κέντρα υγείας, σχολεία και πανεπιστήμια, λεωφορεία και τραίνα – εξηγεί γιατί η κοινωνική δυσαρέσκεια παραμένει διάχυτη παρά τη (μεγάλη) μείωση της ανεργίας, παρά την (επίσης μεγάλη) αύξηση του κατώτατου μισθού, και παρά τη (μικρότερη) αύξηση των μέσων αποδοχών των εργαζομένων, που έχουν αναμφισβήτητα σημειωθεί τα τελευταία χρόνια.

Το θέμα είναι τι ρεαλιστικά μπορεί να γίνει. Ιδού πεδίον δόξης λαμπρόν για όσους διεκδικούν το μυαλό και την καρδιά των ψηφοφόρων (μαζί με τη ψήφο τους), αλλά και για όσους (όπως ο υπογράφων) έχουν κάνει επάγγελμα την ανάλυση της δημόσιας πολιτικής. Θα επανέλθουμε.

20 Σεπτεμβρίου 2026

Οι παγίδες του κουμπαρά (και πώς να τις αποφύγουμε)

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2026).


Η εξαγγελία του "επενδυτικού λογαριασμού για τη νέα γενιά", γνωστού πλέον ως "κουμπαρά", προκάλεσε ζωηρό ενδιαφέρον και αρκετές αντιρρήσεις. Ας αντιπαρέλθουμε για σήμερα το παράδοξο άλλες κυβερνητικές αποφάσεις, με αρνητικές δημοσιονομικές συνέπειες, σε βάρος της γενιάς των παιδιών μας, και με αντίστροφα προοδευτικό πρόσημο - υπέρ των υψηλών εισοδημάτων - να γίνονται δεκτές με αδιαφορία ή με επευφημίες από την αντιπολίτευση, τα μέσα ενημέρωσης και την κοινή γνώμη, όπως για παράδειγμα όλες οι ρυθμίσεις για το συνταξιοδοτικό από το 2018 μέχρι τώρα, ενώ μια πρωτοβουλία υπέρ της επόμενης γενιάς όπως είναι ο "κουμπαράς" να συναντά τόσες ενστάσεις, και ας εξετάσουμε τα ισχυρά σημεία της κυβερνητικής εξαγγελίας, και μαζί τα πιο αδύνατα.

Πρώτα τα ισχυρά: Οι αποταμιεύσεις στη χώρα μας είναι όντως απελπιστικά χαμηλές. Οι προοπτικές για τη γενιά των παιδιών μας (και των παιδιών τους) είναι ζοφερές, συνεπώς ο,τιδήποτε υπέρ τους είναι καλοδεχούμενο. Εισοδηματικά κριτήρια (υπέρ των ασθενέστερων) θα ήταν μάλλον άστοχα, και θα ενίσχυαν τα κίνητρα απόκρυψης εισοδημάτων, συνεπώς ορθώς δεν επιλέχθηκαν.

Τα αδύνατα σημεία γίνονται φανερά από την πρόβλεψη της κυβέρνησης ότι θα ανταποκριθούν στην προσφορά για κρατική επιδότηση έως 100 ευρώ το μήνα για κάθε παιδί "το ένα τρίτο των οικογενειών". Εύκολα μπορεί κανείς να φανταστεί ποιοι θα ανήκουν στα δύο τρίτα όσων δεν συμμετέχουν: όχι μόνο όσοι δεν μπορούν να βάλουν στην άκρη ούτε 1 ευρώ το μήνα (εκτιμώ λίγοι), αλλά επίσης όσοι δεν εμπιστεύονται τις τράπεζες και τις ασφαλιστικές εταιρείες, και όσοι δεν αισθάνονται ότι διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις για να επιλέξουν το ένα ή το άλλο επενδυτικό προϊόν. Αν όμως ανταποκριθούν μόνο οι έχοντες και χρηματοπιστωτικά εγγράμματοι, θα δικαιωθούν όσοι κατηγορούν την κυβέρνηση ότι επιχειρεί αναδιανομή υπέρ των πλουσίων, και μάλιστα με μεγάλο δημοσιονομικό κόστος (μεγαλύτερο από ό,τι σε αντίστοιχα προγράμματα άλλων πιο προηγμένων χωρών).

Πώς μπορεί να διασωθεί ο καθολικός χαρακτήρας του μέτρου; Πώς μπορεί να κερδηθεί η εμπιστοσύνη των φτωχότερων (και λιγότερο εξοικειωμένων με επενδύσεις) οικογενειών;

Νομίζω με δύο τρόπους. Πρώτον, εάν το κράτος δεσμευθεί να ανοίγει έναν ειδικό λογαριασμό στο όνομα κάθε παιδιού που γεννιέται, καταθέτοντας ένα εφάπαξ ποσό, ίδιο για όλα τα παιδιά, ανάλογα με τις αντοχές της οικονομίας, αφήνοντας τις οικογένειες να συνεισφέρουν όσα χρήματα θέλουν (και μπορούν), μέχρι κάποιο όριο, χωρίς άλλη κρατική επιδότηση - όπως με το Child Trust Fund στη Βρετανία (2005-2011). Προφανώς, τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του ειδικού λογαριασμού - ανάληψη μετά τα 18, αφορολόγητο γονικής συνεισφοράς κτλ. - διατηρούνται.

Δεύτερον, εάν δοθεί η  δυνατότητα σε όσες οικογένειες δεν επιλέξουν κάποιο από τα επενδυτικά προϊόντα που θα προτείνουν οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες, να ενταχθούν σε κάποιο δημόσιο πρόγραμμα - όπως (κατ' αναλογία) είναι το AP7 στη Σουηδία. Το αρμοδιότερο για αυτό το σκοπό θα ήταν το Ταμείο Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης (ΤΕΚΑ) που ιδρύθηκε το 2021.

Ένας κουμπαράς για όλους, που να αγκαλιαστεί από όλους, θα ήταν η καλύτερη εγγύηση για την επιτυχία (και την μακροημέρευση) αυτής της σημαντικής πρωτοβουλίας.

10 Σεπτεμβρίου 2026

Δημοσιεύθηκε στον ιστότοπο του ΕΛΙΑΜΕΠ στο πλαίσιο του αφιερώματος με τίτλο "Ποια εξέλιξη θεωρείτε ότι θα κυριαρχήσει στην ευρωπαϊκή ατζέντα το επόμενο διάστημα και θα έχει τη μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία; – Οι αναλυτές του ΕΛΙΑΜΕΠ απαντούν" (Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου 2026).


Το πόσο τραγικό για την Ευρώπη ήταν το αποτέλεσμα των τοπικών εκλογών στην Σαξονία-Άνχαλτ φάνηκε από τους πανηγυρισμούς των εχθρών της, στο Κρεμλίνο, στον Λευκό Οίκο, στη Σίλικον Βάλλεϋ και αλλού.

Το ερώτημα για όσους από εμάς εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία, με όλα τα προβλήματα της, παραμένει το μοναδικό πολιτικό σύστημα που επιτρέπει στους πολίτες να συνυπάρχουν, και να επιλύουν τις διαφωνίες τους ειρηνικά, είναι: “Και τώρα τι γίνεται;” Με άλλα λόγια: Μπορεί να ανακοπεί η προέλαση της ακροδεξιάς προς την εξουσία;

Βραχυπρόθεσμα, η απάντηση διαφέρει από χώρα σε χώρα. Στη Γερμανία, ο αποκλεισμός του AfD από τις κυβερνήσεις συνασπισμού ενίσχυσε τη ρητορική του περί δήθεν “συνωμοσίας των συστημικών κομμάτων”, ενώ η απαγόρευση ως αντίθετου στο Σύνταγμα ενός κόμματος του 30% ή του 40% φαίνεται πολιτικά ανεδαφική ακόμη και όταν είναι νομικά τεκμηριωμένη. Στη Γαλλία, όπου η κινητοποίηση των δημοκρατών ψηφοφόρων στο δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών είχε οδηγήσει στην ήττα της Μαρίν Λεπέν στο παρελθόν, κάτι τέτοιο σήμερα φαίνεται δυσκολότερο, εξαιτίας του πολυκερματισμού στον ενδιάμεσο χώρο – ένας δεύτερος γύρος με αντίπαλο τον Μελανσόν είναι το σενάριο που ονειρεύεται το επιτελείο της Λεπέν. Στη Βρετανία, η ανάδειξη στην πρωθυπουργία του Άντυ Μπέρναμ έχει δώσει νέα πνοή στην κυβέρνηση των Εργατικών. Στην Ισπανία και στην Πορτογαλία, άγνωστο μέχρι πού μπορεί να φτάσει η άνοδος της επιρροής του Vox και του Chega αντιστοίχως. Και ούτω καθεξής.

Το πρόβλημα για τους δημοκράτες είναι ότι η προέλαση της ακροδεξιάς είναι προϊόν πολλών ετερόκλητων παραγόντων, που αλληλοενισχύονται, από την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας χωρίς πολιτική διακυβέρνηση μέχρι τη μνησικακία πολλών νέων ανδρών για την (όποια) χειραφέτηση των γυναικών και τη δυσκολία πολύ περισσότερων να προσαρμοστούν στον σύγχρονο κόσμο. Πρόκειται για την “τέλεια καταιγίδα”, που έχει χαρακτηριστικά ενός νέου ιστορικού κύκλου.

Μακροπρόθεσμα η απάντηση είναι ευκολότερη – αν όχι στην εφαρμογή της, τουλάχιστον στη διατύπωση της. Τα ακροδεξιά κόμματα δεν έχουν τις λύσεις για τα προβλήματα που απασχολούν τους ψηφοφόρους τους. Αργά ή γρήγορα, θα καταρρεύσουν υπό το βάρος της αποτυχίας τους. Γρήγορα, αν τα δημοκρατικά κόμματα επεξεργαστούν και επικοινωνήσουν τέτοιες λύσεις.

Το ερώτημα είναι τι γίνεται μέχρι τότε. Θα αντέξει η Ευρωπαϊκή Ένωση – το ευγενέστερο πείραμα συνεργασίας εθνών που μέχρι τη δημιουργία της αλληλοσκοτώνονταν σε φονικούς πολέμους – την άνοδο στην εξουσία των ακροδεξιών στα μεγάλα κράτη μέλη; Ή θα έχει το τέλος της Κοινωνίας των Εθνών, που επιβίωσε μέχρι το 1946, έχοντας προ πολλού απωλέσει το λόγο ύπαρξης της (να αποτρέψει έναν δεύτερο Μεγάλο Πόλεμο);

30 Αυγούστου 2026

Ζακ Ντελόρ, πρωτομάστορας της ευρωπαϊκής ενοποίησης

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 30 Αυγούστου 2026).


Παραδόξως, από όλα τα κρίσιμα επεισόδια της μακράς πορείας που οδήγησε στη δημιουργία του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος – πορεία που κορυφώθηκε στη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1993, στο οριστικό «κλείδωμα» των συναλλαγματικών ισοτιμιών το 1999, και στην κυκλοφορία των πρώτων χαρτονομισμάτων και κερμάτων του ευρώ το 2002 – ένα από τα αποφασιστικότερα διαδραματίστηκε πολύ νωρίς, προτού καν ξεκινήσει η συζήτηση για το κοινό νόμισμα, και προτού οι βασικοί πρωταγωνιστές (Χέλμουτ Κολ, Φρανσουά Μιττεράν) αποσαφηνίσουν ή ίσως συνειδητοποιήσουν την πρόθεσή τους να επενδύσουν το πολιτικό τους κεφάλαιο συμβάλλοντας με όλες τους τις δυνάμεις στην ιστορική αυτή απόφαση.

Το επεισόδιο εκτυλίσσεται το Μάρτιο 1983 στο Παρίσι. Εδώ και δύο σχεδόν χρόνια, η Γαλλία έχει σοσιαλιστή Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον πρώτο στην ιστορία, και κυβέρνηση της αριστεράς, στην οποία συμμετέχουν κομμουνιστές υπουργοί. Όμως τα πρώτα αυτά χρόνια είναι δύσκολα. Τα κοινωνικά μέτρα της νέας κυβέρνησης είναι δημοφιλή: τα κοινωνικά επιδόματα γίνονται πιο γενναιόδωρα, η ηλικία συνταξιοδότησης χαμηλώνει στα 60 έτη, η εργάσιμη εβδομάδα μειώνεται στις 39 ώρες, η διάρκεια της άδειας μετ’αποδοχών αυξάνεται στις 5 εβδομάδες. Τα οικονομικά μέτρα (αύξηση του κατώτατου μισθού, φόρος αλληλεγγύης στον πλούτο, εθνικοποιήσεις, δημόσια έργα) ενθουσιάζουν τους ψηφοφόρους της αριστεράς και τονώνουν τη ζήτηση, όμως η φυγή κεφαλαίων και η πτώση των ιδιωτικών επενδύσεων μειώνουν την προσφορά. Γρήγορα οι οικονομικοί δείκτες επειδεινώνονται. Το έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού διογκώνεται. Το ίδιο και το εξωτερικό έλλειμμα, αφού οι καταναλωτές ξοδεύουν μεγάλο μέρος του πρόσθετου εισοδήματος για την αγορά γερμανικών αυτοκινήτων και άλλων εισαγόμενων προϊόντων. Μέσα σε λίγους μήνες, το γαλλικό φράγκο υποτιμάται τρεις φορές.

Το προφανές αδιέξοδο της οικονομικής πολιτικής της κυβέρνησης πυροδοτεί μια υπαρξιακή συζήτηση στο Σοσιαλιστικό Κόμμα, και στους εταίρους του (κομμουνιστές και ριζοσπάστες) στην κυβέρνηση. Οι απώλειες της αριστεράς στις δημοτικές εκλογές (6-13 Μαρτίου 1983) οξύνουν τα πνεύματα. Οι οπαδοί της «Άλλης Πολιτικής» (l’autre politique) πιέζουν τον Μιττεράν να βγάλει το φράγκο από το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα (ΕΝΣ) των σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών, μέσα στο οποίο οι υποτιμήσεις ή ανατιμήσεις ενός νομίσματος περιορίζονται σε ένα σχετικά περιορισμένο εύρος (+/-2,25%), με περιοδικές προσαρμογές. Ο Μιττεράν φαίνεται να φλερτάρει με την ιδέα να θυσιάσει τις οικονομικές επιδόσεις της Γαλλίας, και τη νομισματική σταθερότητα στην Ευρώπη, στο βωμό ενός παρωχημένου κεϋνσιανισμού. «Φαίνεται» επειδή ακόμη και οι στενότεροι συνεργάτες του δυσκολεύονται να καταλάβουν τι ακριβώς πιστεύει αυτός ο αινιγματικός Πρόεδρος. Πάντως στις 14 Μαρτίου 1983 υπαινίσσεται στον Πρωθυπουργό του Πιέρ Μωρουά την πρόθεση του να αποχωρήσει από το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα. Ο Μωρουά εκφράζει την απόλυτη αντίθεσή του και δηλώνει ότι σε μια τέτοια περίπτωση θα παραιτηθεί από την πρωθυπουργία. Βγαίνοντας από το Προεδρικό Μέγαρο, κινητοποιεί τον συνασπισμό κατά της «Άλλης Πολιτικής», με επικεφαλής τον Υπουργό Οικονομίας Ζακ Ντελόρ.

Η στρατηγική του Ντελόρ και των συμμάχων του στη γαλλική κυβέρνηση εκείνες τις κρίσιμες μέρες του Μαρτίου 1983 αναλύεται στις σελίδες του μνημειώδους έργου «Ο δρόμος προς το Μάαστριχτ» του Κένεθ Ντάϋσον και Κέβιν Φέδερστοουν (1999). Από τη μια, ο Ντελόρ εξηγεί στα αναποφάσιστα στελέχη της κυβέρνησης ότι τυχόν έξοδος από το ΕΝΣ θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε μεγαλύτερη λιτότητα. Από την άλλη, απορρίπτει την προσφορά του Μιττεράν να τον κάνει Πρωθυπουργό, ξεκαθαρίζοντάς του ότι σε περίπτωση εξόδου από το ΕΝΣ θα παραιτηθεί από το υπουργείο οικονομίας.

Ο Μιττεράν αμφιταλαντεύεται μεταξύ δύο διαφορετικών εκδοχών του μέλλοντος: Θέλει να μείνει στην ιστορία ως ο θαρραλέος σοσιαλιστής που εφάρμοσε μέχρι τέλους το φιλόδοξο κυβερνητικό πρόγραμμα που είχε υποσχεθεί στους ψηφοφόρους του; Ή ως ο διορατικός ηγέτης που εργάζεται για την ευρωπαϊκή ενοποίηση, και εμμέσως για την ανάκτηση της γαλλικής επιρροής στο πλαίσιο της ενωμένης Ευρώπης;

Στην κρίσιμη συνάντησή τους (16 Μαρτίου 1983), ο Ντελόρ προτείνει στον Μιττεράν μια καλύτερη στρατηγική: συνετή οικονομική πολιτική στο εσωτερικό, και προσπάθεια για επιμερισμό του κόστους της νομισματικής κρίσης με τη Γερμανία, η οποία θα πρέπει να ανατιμήσει το μάρκο, ώστε να μην χρειαστεί η Γαλλία να υποτιμήσει υπερβολικά το φράγκο. Ο Μιττεράν συμφωνεί υπό αυτόν τον όρο, και υπαγορεύει στον Ντελόρ τη διαπραγματευτική γραμμή της γαλλικής κυβέρνησης: «Αν θέλεις η Γαλλία να παραμείνει στο ΕΝΣ, θα πρέπει να πετύχεις να ανατιμηθεί το γερμανικό μάρκο». Στο συμβούλιο των υπουργών οικονομίας και οικονομικών των 10 τότε κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (19-20 Μαρτίου 1983), η γερμανική κυβέρνηση προκειμένου να μην διακινδυνεύσει διάλυση του ΕΝΣ συναινεί σε ανατίμηση του μάρκου κατά 5,5% και υποτίμηση του φράγκου κατά 2,5%. Η Γαλλία παραμένει στο ΕΝΣ, ο Ντελόρ γίνεται Υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών αναλαμβάνοντας και το χαρτοφυλάκιο του προϋπολογισμού, η οικονομική σταθερότητα αποκαθίσταται. Παραμένει στη θέση του μέχρι τον Ιούλιο 1984, οπότε επιλέγεται από τους ηγέτες των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας ως ο επόμενος Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Στις δύο θητείες του (1985-1995) θα βάλει τη σφραγίδα του στις εξελίξεις, επιταχύνοντας την πορεία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, υπερνικώντας αντιστάσεις, πετυχαίνοντας συναίνεση, κερδίζοντας πολλές μάχες, χάνοντας μερικές.

Η πολιτική του ταύτιση με το ρεύμα του κοινωνικού καθολικισμού καθιστά τον Ντελόρ ιδιαίτερη περίπτωση στο Πάνθεον των Γάλλων πολιτικών. Στο Σοσιαλιστικό Κόμμα, κάθε άλλο παρά μονολιθικό, εντάσσεται το 1974 μαζί με άλλους αριστερούς καθολικούς. Προηγουμένως, έχει δραστηριοποιηθεί στην Συνομοσπονδία Χριστανών Εργατών, στη μετατροπή της σε «κοσμική» μετριοπαθή συνδικαλιστική οργάνωση, και στη μετεξέλιξή της το 1964 στη CFDT, που στη συνέχεια θα εξελιχθεί στο ισχυρότερο γαλλικό συνδικάτο μετά την κομμουνιστική CGT. Ο Ντελόρ εργάζεται σκληρά και ζει λιτά, διαβάζει πολύ, και αναπτύσσει τη φιλοσοφία που θα τον καθοδηγήσει σε όλη του τη ζωή: οικονομία της αγοράς αλλά και «οικονομική διακυβέρνηση», λελογισμένος κρατικός παρεμβατισμός, διάλογος με τους κοινωνικούς εταίρους, και κοινωνική συνοχή. Με άλλα λόγια, πίστη στο «ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο», στον ιδιαίτερο δρόμο της Ευρώπης μακριά από την αχαλίνωτη επιδίωξη του κέρδους που χαρακτηρίζει τον αμερικανικό καπιταλισμό.

Ως Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα πρωταγωνιστήσει στην υλοποίηση νέων προγραμμάτων που θα αλλάξουν την καθημερινότητα των Ευρωπαίων και θα τους φέρουν πιο κοντά. Ο ενιαίος χώρος του Σένγκεν, προτού συνδεθεί με τις εντάσεις της μαζικής μετανάστευσης, επέτρεψε σε εκατοντάδες εκατομμύρια πολίτες να μετακινούνται ελεύθερα χωρίς να σταματάνε στα σύνορα και χωρίς να δείχνουν διαβατήριο. Το πρόγραμμα ανταλλαγής φοιτητών Erasmus συνέβαλε περισσότερο από κάθε τι άλλο στη δημιουργία μιας κοινής ευρωπαϊκής συνείδησης (ενώ επίσης ώθησε τον Ιταλό φιλόσοφο και συγγραφέα Ουμπέρτο Έκο να προτείνει «ένα Erasmus για ταξιτζήδες, υδραυλικούς και οικοδόμους»). Τα διαρθρωτικά προγράμματα (γνωστά στη χώρα μας ως «Πακέτα Ντελόρ»), μετέφεραν τεράστια ποσά στις φτωχότερες περιφέρειες – και, όπου αξιοποιήθηκαν σωστά, εκσυγχρόνισαν τις υποδομές, αναβάθμισαν την οικονομία, δημιούργησαν καλύτερες θέσεις εργασίας.

Βέβαια, το μεγαλύτερο επίτευγμα του Ντελόρ, είναι η καθοριστική συμβουλή του στη δημιουργία του κοινού νομίσματος. Μέσα σε λίγα χρόνια, το ευρώ από νεφελώδης ιδέα γίνεται απτή πραγματικότητα. Τον Ιούνιο 1990, η Μάργκαρετ Θάτσερ, πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου, σε εμπιστευτική συζήτηση με τον Ιρλανδό ομόλογό της, του εκμυστηρεύεται ότι όταν ο Ντελόρ μιλάει για το κοινό νόμισμα της φαίνεται «να έχει παραφρονήσει». Λίγο μετά δηλώνει στους δημοσιογράφους ότι όσο ζει δεν θα υπάρξει ευρώ. Ενάμιση χρόνο αργότερα, τον Φεβρουάριο 1992, στο Μάαστριχτ, οι ευρωπαίοι ηγέτες δεσμεύονται να προχωρήσουν στην ίδρυση του κοινού νομίσματος, έχοντας προηγουμένως περιθωριοποιήσει τη Θάτσερ, επιτρέποντας στη Βρετανία να κρατήσει τη στερλίνα.

Παρά τις βελτιωμένες οικονομικές επιδόσεις, η μετέπειτα πορεία της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) θα απογοητεύσει τον Ντελόρ. Η «κοινωνική Ευρώπη» για την οποία εργάστηκε θα περιοριστεί σε αποσπασματικές πρωτοβουλίες συμβολικής σημασίας αλλά μέτριας πρακτικής αξίας. Η μονομερής έμφαση στη δημοσιονομική πειθαρχία θα βγάλει από την ατζέντα τη διάσταση της «οικονομικής διακυβέρνησης», και στις αρχές της δεκαετίας του 2010 θα θέσει σε κίνδυνο την ίδια την επιβίωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το χρέος του πολιτικού συστήματος

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 30 Αυγούστου 2026).

Το 1981 η Ρουμανία του Τσαουσέσκου, στριμωγμένη οικονομικά από τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του ‘70, ζήτησε (και πήρε) δάνειο από το ΔΝΤ. Ταυτόχρονα, αποφάσισε κάτι μοναδικό στην παγκόσμια οικονομική ιστορία: όχι να αναδιαρθρώσει το εξωτερικό χρέος της χώρας, ή να επεκτείνει τη διάρκειά του, ή ενδεχομένως να το «κουρέψει», αλλά να το αποπληρώσει – στο σύνολό του.

Πράγματι, μέχρι το 1989, όταν το καθεστώς Τσαουσέσκου βρήκε αιματηρό τέλος, το χρέος της Ρουμανίας είχε πρακτικά μηδενιστεί. Το κατόρθωμα αυτό πραγματοποιήθηκε χάρη σε ένα πρόγραμμα σκληρής λιτότητας. Σύμφωνα με τα επίσημα δεδομένα της Comecon (της οικονομικής ένωσης των χωρών του τότε ανατολικού μπλοκ), την πενταετία 1980-1985 η δημόσια δαπάνη για υγεία μειώθηκε κατά 17%, για κατοικία κατά 37%, για παιδεία και έρευνα κατά 53%. Επί πλέον, οι μισθοί των εργαζομένων μειώθηκαν κατά 27%. Επίσης, μειώθηκαν οι εισαγωγές (με εξαίρεση τις ανάγκες της βιομηχανίας), ενώ αυξήθηκαν οι εξαγωγές (κυρίως τροφίμων και ηλεκτρικής ενέργειας). Αποτέλεσμα: καθημερινές διακοπές ρεύματος και ελλείψεις αγαθών πρώτης ανάγκης. Η εθνική οικονομία βυθίστηκε στην ύφεση.

Υπό αυτή την έννοια, δεν είναι εντελώς ανεδαφική – και μου κοστίζει που το γράφω – η κριτική του Νίκου Παππά στον υπουργό Οικονομικών Κυριάκο Πιερρακάκη για την απόφαση της κυβέρνησης να επιταχύνει την αποπληρωμή του δημόσιου χρέους. Ενώ έχει σαφώς δίκιο η Μάχη Γεωργακοπούλου όταν γράφει ότι «Μια χώρα μπορεί να μειώνει το ακαθάριστο χρέος της και ταυτόχρονα να συσσωρεύει αθέατες υποχρεώσεις όπως υποβαθμισμένα σχολεία, ανεπαρκείς υγειονομικές υποδομές, δημογραφική παρακμή, χαμηλή παραγωγικότητα και περιβαλλοντικό κίνδυνο.» Όπως άλλωστε έχει εξηγήσει ο σοφός Μάριο Ντράγκι: «Υπάρχει καλό και κακό χρέος. Το κακό χρέος πληρώνει τρέχουσες δαπάνες και γίνεται βάρος στις μελλοντικές γενιές. Το καλό χρέος χρηματοδοτεί επενδύσεις στρατηγικής προτεραιότητας και αυξήσεις παραγωγικότητας, δημιουργώντας την ανάπτυξη που θα το αποπληρώσει.» Συνεπώς, το χρέος δεν (πρέπει να) είναι ταμπού.

Όμως μισό λεπτό. Η Ελλάδα δεν είναι Ρουμανία της δεκαετίας του ’80. Μιλάμε για μια χώρα – τη δική μας – που δανειζόταν στις αγορές για να πληρώνει συντάξεις σε πενηντάρηδες, προσλήψεις υπεραρίθμων, επιδόματα έγκαιρης προσέλευσης, νοσοκομειακές προμήθειες με κόστος πολλαπλάσιο από τις διεθνείς τιμές, φορολογικές απαλλαγές για αυτοκίνητα πολυτελείας, και πολλά άλλα, σε ένα (διακομματικό) πλιάτσικο χωρίς προηγούμενο. Αυτή η χώρα γλύτωσε τη χρεωκοπία μόνο χάρη στην τύχη της να είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με βαρύ κόστος, καμία αντίρρηση – αλλά και πάλι απείρως ελαφρύτερο από αυτό που θα πληρώναμε αν ήμαστε οποιαδήποτε άλλη χώρα, οπουδήποτε αλλού στον πλανήτη.

Αυτή λοιπόν η χώρα, παρότι δανείζεται με ευνοϊκούς όρους (μακρά διάρκεια και επιτόκιο 1,9%), έχει κάθε συμφέρον να σβήσει από τη μνήμη των αγορών την εικόνα του αποτυχημένου κράτους που είχε φιλοτεχνήσει. Όχι για «ηθικούς» λόγους. Για λόγους οικονομικού συμφέροντος: όταν οι αγορές σε εμπιστεύονται, σε δανείζουν ευκολότερα και με χαμηλότερο επιτόκιο. Συνεπώς, η αλλαγή της διεθνούς εικόνας της χώρας θα έπρεπε να είναι κοινός τόπος για την κοινωνία και το πολιτικό σύστημα, και η πρόωρη αποπληρωμή του χρέους θα έπρεπε να συναντά καθολική συναίνεση, αντί να γίνεται αφορμή για άλλη μια ανούσια ανταλλαγή πυροτεχνημάτων.

Όλα καλά λοιπόν; Όχι ακριβώς. Ένα πολιτικό σύστημα που νοιάζεται για τις μελλοντικές γενιές δεν αρνείται (στα μουλωχτά, και με απόλυτη διακομματική συναίνεση) να εφαρμόσει το νόμο για τις συντάξεις που η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε το 2016 (με πίεση των δανειστών, προφανώς), ο οποίος προέβλεπε αύξηση των ορίων ηλικίας καθώς αυξάνεται η διάρκεια ζωής. Όπως έγραφα πρόσφατα, η άρνηση αυτή θα έχει βαρύτατο κόστος στον προϋπολογισμό (και κατά συνέπεια στους μελλοντικούς φορολογούμενους) ήδη από την επόμενη δεκαετία.

Φαίνεται όμως ότι για την κυβέρνηση – αλλά και για την αντιπολίτευση που απερίσκεπτα υπερθεματίζει – η επόμενη δεκαετία είναι μακριά, ενώ οι εκλογές είναι κοντά.

15 Αυγούστου 2026

Για τον Στέφανο Μάνο

 Αναρτήθηκε στη σελίδα μου στο facebook (Σάββατο 15 Αυγούστου 2026).


Αποχαιρετώ με θλίψη τον Στέφανο Μάνο, έναν από τους (όχι πολλούς) "πολιτικούς πεποίθησης" που γνώρισα. Συνεπής φιλελεύθερος, σε μια χώρα όπου οι δεξιοί είναι συντηρητικοί (και οι αριστεροί μαξιμαλιστές), άνθρωπος των ιδεών, κατάφερε παρόλα αυτά να παρουσιάσει σημαντικό έργο στις θέσεις ευθύνης που του εμπιστεύθηκαν οι Κωνσταντίνος Καραμανλής και Κωνσταντίνος Μητσοτάκης. Τις λίγες φορές που συναντηθήκαμε διέκρινα στη χαμογελαστή έκφρασή του κάποια συμπάθεια στο πρόσωπό μου, ίσως όμως να ήταν οίκτος προς το δονκιχωτισμό ενός νεαρότερου left liberal, ή απλώς αστική ευγένεια. Η δική μου (δημόσια) στάση απέναντί του ήταν πάντα στάση εκτίμησης και σεβασμού. Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα τον σκεπάζει.

9 Αυγούστου 2026

Πώς (δεν) αντιμετωπίζεται το δημογραφικό

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 9 Αυγούστου 2026).


Γιατί γεννιώνται τόσο λίγα παιδιά; Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν κυρίως τρεις αιτίες. Η πρώτη είναι μια γενικευμένη απαισιοδοξία για το μέλλον: ο κίνδυνος κλιματικής καταστροφής, οι πολεμικές συρράξεις στη γειτονιά μας, και οι μάλλον ζοφερές οικονομικές προοπτικές, συνθέτουν ένα σκηνικό που κάνει τα νέα ζευγάρια να αναρωτιούνται αν είναι σοφή ιδέα να φέρουν ένα παιδί σε αυτόν τον κόσμο.

Η δεύτερη είναι το χάσμα πεποιθήσεων που φαίνεται να βαθαίνει συνεχώς μεταξύ νέων αγοριών και νέων κοριτσιών: τα κορίτσια διεκδικούν χωρίς συμβιβασμούς και υποχωρήσεις όσα οι μητέρες τους δέχθηκαν να θυσιάσουν, ενώ αντίθετα πολλά αγόρια πασχίζουν να βρουν τρόπους να σταθούν στον σύγχρονο κόσμο. Μια όψη αυτού του φαινομένου είναι η μετατόπιση σε πολλές χώρες των περισσότερων νέων γυναικών προς προοδευτικές, οικολογικές, φιλελεύθερες θέσεις, και πολλών νέων ανδρών στην αυταρχική ακροδεξιά. Μια άλλη όψη είναι η κατακρήμνιση του ποσοστού γονιμότητας εκεί όπου το χάσμα πεποιθήσεων είναι βαθύτερο. Π.χ. στη Νότια Κορέα – απλουστεύοντας – τα αγόρια έχουν παραμείνει στο πρότυπο της γυναίκας γκέϊσας, ενώ τα κορίτσια ονειρεύονται σπουδές, καριέρα, ισότητα στο σπίτι. Αποτέλεσμα: πλήρης ασυνεννοησία, και αποχή πολλών κοριτσιών από το σεξ, τη συντροφικότητα, τη δημιουργία οικογένειας.

Η τρίτη αιτία για τη μείωση του ποσοστού γονιμότητας αφορά το κόστος των παιδιών: όταν οι μέσοι μισθοί είναι κάτω από τα επίπεδα του 2000, τα ενοίκια είναι απλησίαστα, τα μαιευτήρια πανάκριβα, οι παιδίατροι χρεώνουν την επίσκεψη, τα δημόσια σχολεία δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη, και οι βρεφονηπιακοί σταθμοί είναι δυσεύρετοι ή/και απαγορευτικού κόστους, η απόφαση ενός ζευγαριού να κάνει παιδί φαντάζει ανορθολογική.

Για λόγους που δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς, η κυβέρνηση έχει αφήσει κατά μέρος τους χαμηλούς μισθούς (οι οποίοι, σε μια οικονομία που θέλει να πουλάει ήλιο και θάλασσα, δύσκολα θα βελτιωθούν ποτέ), ή τα ακριβά ενοίκια (ακανθώδες θέμα), ή την αναβάθμιση της δημόσιας περίθαλψης και της δημόσιας εκπαίδευσης, και έχει στρέψει την προσοχή της στην αυστηρά νοούμενη «πολιτική για την οικογένεια»: επιδόματα και παροχές.

Όμως ακόμη και έτσι, η κυβέρνηση (όπως όλες οι προηγούμενες κυβερνήσεις, εδώ και δεκαετίες) αρνείται πεισματικά να βάλει το χέρι στην τσέπη για το μοναδικό μέτρο το οποίο αποδεδειγμένα μπορεί να κάνει τη διαφορά: τη μαζική επέκταση ποιοτικής και προσιτής προσχολικής φροντίδας, που θα έκανε θαύματα για την ανάκαμψη της γονιμότητας - με bonus τη θεαματική αύξηση της γυναικείας απασχόλησης, καθώς και την αποκατάσταση της ψυχικής υγείας εκατοντάδων χιλιάδων νέων ζευγαριών που σήμερα παλεύουν να συμβιβάσουν τα ασυμβίβαστα.

Θα μου πείτε «αυτά κοστίζουν». Φυσικά. Το voucher β/ν σταθμών (που με διάφορα τερτίπια φορτώσαμε στο Ταμείο Ανάκαμψης αντί να το βάλουμε στον κρατικό προϋπολογισμό, όπως θα έκανε μια αξιοπρεπής χώρα) κοστίζει περίπου 330 εκατομμύρια ευρώ. Δεν είναι λίγα. Ένα δίκτυο βρεφονηπιακών σταθμών σε κάθε γειτονιά, που ανοίγουν νωρίς και να κλείνουν στις 5μμ, και που παρέχουν δωρεάν ή με χαμηλά τροφεία υπηρεσίες υψηλής ποιότητας, θα κόστιζε ακόμη περισσότερο.

Όμως, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι το ποσό αυτό είναι επένδυση που αναβαθμίζει τις επιδόσεις της οικονομίας στο κοντινό μέλλον. Ο καθηγητής James Heckman, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, κάτοχος του Βραβείου Νόμπελ για την Οικονομία (2000), έχει ποσοστικοποιήσει το ποσοστό απόδοσης της δημόσιας επένδυσης σε υψηλής ποιότητας προσχολική φροντίδα: 13% ετησίως. Εάν κάποιος αναγνώστης γνωρίζει κάποια επενδυτική επιλογή (ιδιωτική ή δημόσια) μεγαλύτερης απόδοσης, κατά προτίμηση νόμιμη, παρακαλείται να γράψει στη διεύθυνση της εφημερίδας.

Επί πλέον, το κόστος των βρεφονηπιακών σταθμών ωχριά μπροστά στο κόστος αποφάσεων που λαμβάνονται με ασυγχώρητη ελαφρότητα, και περνάνε απαρατήρητες εν μέσω της γενικής αμεριμνησίας. Για παράδειγμα, οι πρόσφατες δηλώσεις αρμοδίων ότι δεν θα αλλάξουν τα όρια συνταξιοδότησης το 2027 (όπως δεν είχαν αλλάξει ούτε το 2024, ούτε το 2021, ούτε το 2018, σε ευθεία παραβίαση του νόμου που είχε ψηφίσει η Βουλή των Ελλήνων το 2016, υπό την πίεση φυσικά των δανειστών) συνεπάγονται έξτρα κόστος που η Εθνική Αναλογιστική Αρχή έχει υπολογίσει σε 3 δις (1,2% του ΑΕΠ) ετησίως. Με αρνητική οικονομική απόδοση. Εις το διηνεκές – ή μάλλον μέχρι να χρεωκοπήσουμε ξανά.

Ποιος θα πληρώσει αυτό το κόστος; Μα φυσικά οι σημερινοί νέοι.

Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί δεν κάνουν παιδιά.

12 Ιουλίου 2026

Το πρόγραμμα ως πρόσχημα

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 12 Ιουλίου 2026).

Κάποια στιγμή τον Φεβρουάριο 2015, εν μέσω της περήφανης διαπραγμάτευσης της τότε νέας κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, οι εκπρόσωποι των δανειστών άρχισαν σταδιακά να συνειδητοποιούν ότι οι συνομιλητές τους δεν είχαν ιδέα για όσα συζητούνταν. Είχαν περάσει τα προηγούμενα χρόνια κάνοντας θόρυβο (στην αργκώ: «οικοδόμηση κινήματος»), παραμελώντας την πιο βαρετή - και εδώ που τα λέμε, πολύ πιο κοπιαστική – δουλειά της μελέτης των πραγματικών προβλημάτων της χώρας, και της αναζήτησης λύσεων («ρεφορμιστικές πρακτικές»). Κάπως έτσι απέφευγαν οι υπουργοί και λοιπά στελέχη της ελληνικής κυβέρνησης να μπουν καν στη συζήτηση για τα μέτρα που πρότειναν οι δανειστές.

Για παράδειγμα, έδειχναν οι δανειστές ότι σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία (Έκθεση συστήματος «Ήλιος»), τον Φεβρουάριο 2015, μετά από 5 χρόνια μνημόνια, το 32% των δημοσίων υπαλλήλων έβγαινε στη σύνταξη πριν τα 55. Συνολικά, οι συντάξεις στις ηλικίες κάτω των 55 (μέση μηνιαία σύνταξη: 1,177 ευρώ) κόστιζαν στο ελληνικό κράτος 1,5 δις το χρόνο. «Ποιο ακριβώς είναι το κοινωνικό όφελος μιας τέτοιας δαπάνης, ειδικά σε μια χρεωκοπημένη χώρα σαν τη δική σας;» ρώταγαν οι δανειστές.

Τι απαντούσαν οι περήφανοι διαπραγματευτές; Στους Έλληνες δημοσιογράφους, και στην ελληνική κοινή γνώμη, έλεγαν άλλα αντ’ άλλων («Δεν θα δεχθούμε περικοπές 40% σε συντάξεις των 350 ευρώ» - που δεν υπήρχαν). Στους ίδιους τους δανειστές, που ήταν πολύ καλύτερα πληροφορημένοι, δεν έλεγαν απολύτως τίποτε: πετούσαν την μπάλα στην εξέδρα.

Όταν το κακό παράγινε, για να καλύψουν τη γύμνια τους, το επιτελείο του τότε Υπουργού Οικονομικών, μετά από βαθιά σκέψη λίγων λεπτών, εκπόνησε «Μέτρα αντιμετώπισης της ανθρωπιστικής κρίσης». Όταν δόθηκαν στη δημοσιότητα οι λεπτομέρειες, η γενική αίσθηση (ανά την Ευρώπη) ήταν «ὤδινεν ὄρος καὶ ἔτεκεν μῦν». Πληροφορηθήκαμε όλοι ότι η φοβερή και τρομερή ανθρωπιστική κρίση της χώρας επρόκειτο να αντιμετωπιστεί με δέσμη τριών μέτρων (παροχή δωρεάν ηλεκτρικού ρεύματος, επιδότηση ενοικίου, και επιδότηση σίτισης σε ευάλωτα νοικοκυριά) συνολικού κόστους 200 εκατ. τη διετία – δηλ. 1/15 της δαπάνης για συντάξεις στις ηλικίες κάτω των 55, τις οποίες η ελληνική κυβέρνηση (και για να είμαστε ειλικρινείς, το σύνολο του πολιτικού συστήματος) υπερασπιζόταν με νύχια και με δόντια.

Αυτή τη (διδακτική) ιστορία μου θύμισε η ανακοίνωση των προτάσεων του νεοϊδρυθέντος κόμματος του Αλέξη Τσίπρα. Το πρόγραμμα ως πρόσχημα. Σε στυλ: «Και προτάσεις έχουμε».

Όμως, ας δούμε τις προτάσεις λίγο πιο προσεκτικά.

1. Δωρεάν δημόσιες μεταφορές για όλους. Όποιος έχει ανέβει σε λεωφορείο ή έχει πάρει το μετρό θα έχει προσέξει ότι τα δρομολόγια έχουν αραιώσει απελπιστικά, ότι επικρατεί συνωστισμός, και ότι πολλοί επιβάτες δεν ακυρώνουν εισιτήριο. Δυσκολεύομαι να κατανοήσω πώς ακριβώς θα βελτιωνόταν η κατάσταση αν γενικευόταν το τζάμπα. Ένα σοβαρό προοδευτικό κόμμα θα πρότεινε πυκνά δρομολόγια, φτηνές μηνιαίες κάρτες, ελέγχους, και πρόστιμα (τα δημόσια αγαθά πρέπει να τα σέβονται όλοι). Επίσης, διόδια για την είσοδο των ΙΧ στο κέντρο της πόλης – όπως στο Λονδίνο, στη Στοκχόλμη και στο Μιλάνο.

2. Φθηνότερο ρεύμα για νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Καλή ιδέα, αρκεί να μην υλοποιηθεί με κρατικές επιδοτήσεις, αλλά με επιτάχυνση της στροφής προς ηλιακή και αιολική ενέργεια.

3. Δημόσιος φορέας στέγης και κοινωνικής διαχείρισης στεγαστικών δανείων. Το παράδειγμα της κοινωνικής κατοικίας π.χ. στη Βιέννη είναι λαμπρό, αλλά δύσκολα γενικεύσιμο. Θα ήταν ενδιαφέρον να ακούσουμε πώς ο προτεινόμενος φορέας θα απέφευγε τις παγίδες της πολύ λιγότερο λαμπρής ιστορίας της κρατικής στεγαστικής πολιτικής στην Ελλάδα.

4. Τέλος στις Πανελλαδικές – Νέο Σύστημα Εισαγωγής. Εδώ η αυθόρμητη αντίδραση είναι «Όχι πάλι».

5. Αξιοπρεπείς αμοιβές σε παιδεία και υγεία. Προφανώς. Αλλά στη χώρα μας πολλοί ασθενείς ταλαιπωρούνται και εξαναγκάζονται να πληρώνουν για τυπικά δωρεάν υπηρεσίες, πολλοί μαθητές (και κάποιοι φοιτητές) είναι λειτουργικά αναλφάβητοι, ενώ οι συνδικαλιστές κινητοποιούνται κατά της αξιολόγησης. Συνεπώς, ένα σοβαρό προοδευτικό κόμμα θα στεκόταν πρωτίστως στο πλευρό των πολιτών που χρησιμοποιούν τις δημόσιες υπηρεσίες, και μόνο δευτερευόντως (και μόνο υπό όρους) στο πλευρό όσων τις παρέχουν.

Αν ήταν γραπτό εξετάσεων, ο συντάκτης του θα έμενε μετεξεταστέος. Όμως ακόμη και έτσι, η συζήτηση για τα προβλήματα – και, κυρίως, για τις πιθανές λύσεις – είναι απείρως προτιμότερη από την στομφώδη αερολογία που περνιέται για πολιτική συζήτηση στην χώρα μας.

Οπότε, ας ελπίσουμε σε κάτι καλύτερο στην επόμενη εξεταστική.

26 Ιουνίου 2026

Για τη διαφθορά

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Παρασκευή 26 Ιουνίου 2026).


Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να σκεφτεί κανείς το πρόβλημα της διαφθοράς, κατά τη γνώμη μου όλοι λανθασμένοι.

Ως πολιτικό πρόβλημα αποκλειστικά της αντίπαλης παράταξης: Όμως, σοβαρά κρούσματα διαφθοράς («αξιοποίησης δημόσιου αξιώματος για προσωπικό όφελος») σημειώνονται σε όλο το πολιτικό φάσμα. Το Qatargate αφορούσε κυρίως εκπροσώπους της ευρωπαϊκής κεντροαριστεράς. Ο σύζυγος της αρχηγού του Εθνικού Κόμματος και πρωθυπουργού της Σκωτίας (2014–2023) ομολόγησε στο δικαστήριο ότι υπεξαίρεσε 400.000 στερλίνες από το κομματικό ταμείο.

Ως πρόβλημα του δημοκρατικού πολιτεύματος: Όλες οι δικτατορίες, από τον ιταλικό φασισμό έως τους δικούς μας συνταγματάρχες, αυτοανακηρύχτηκαν σε τιμωρούς του «διεφθαρμένου κοινοβουλευτισμού», για να διακριθούν στη συνέχεια για την διαφθορά και για την ανικανότητά τους (συχνά αυτά πάνε μαζί). Το ίδιο και οι σημερινοί θαυμαστές τους. Ο Nathan Gill, ευρωβουλευτής του προηγούμενου κόμματος του Nigel Farage (UKIP), και επικεφαλής του ουαλλικού παραρτήματος του τωρινού (Reform), ομολόγησε ότι δωροδοκήθηκε από τη Ρωσία του Πούτιν και καταδικάστηκε σε 10 χρόνια φυλάκισης. Ο πλουσιότερος άνθρωπος της Ουγγαρίας ξεκίνησε την επιχειρηματική σταδιοδρομία του ως υδραυλικός του Βίκτωρ Ορμπάν. Και φυσικά, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ εργάζεται σθεναρά για τον πλουτισμό του ιδίου, των συγγενών και των φίλων του, σε κολοσσαία κλίμακα, σαν να πρόκειται για το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο.

Ως (αστυ)νομικό πρόβλημα: Αυστηρότεροι νόμοι, βαρύτερες ποινές, μεγαλύτερη αστυνόμευση. Οι ενστάσεις μου με αυτή την προσέγγιση είναι τουλάχιστον δύο: Πρώτον, σε μια υποθετική χώρα όπου η διαφθορά έχει ήδη ξεπεράσει ένα κρίσιμο όριο, είναι πολύ πιθανό να έχει διεισδύσει τόσο στις διωκτικές αρχές όσο και στη δικαστική εξουσία. Δεύτερον, στην ίδια υποθετική χώρα με εκτεταμένη διαφθορά, θα χρειαζόταν ένας αστυνόμος και ένας δικαστής (και οι δύο αδιάφθοροι) για κάθε επιρρεπή στη διαφθορά πολίτη, πράγμα μάλλον δύσκολο πρακτικά. Και για τους δύο αυτούς λόγους, τα εξωτερικά αντικίνητρα για διαφθορά (βαριές ποινές) είναι πιθανό να φανούν αναποτελεσματικά αν δεν υφίστανται ισχυρά εσωτερικά τέτοια.

Εδώ νομίζω βρίσκεται το κλειδί του προβλήματος. Σε κοινωνίες που έχουν καταφέρει να περιορίσουν (όχι να εξαλείψουν ολοσχερώς) τη διαφθορά, αυτό που κυρίως εμποδίζει ένα δημόσιο πρόσωπο να αξιοποιήσει το αξίωμά του για προσωπικό όφελος είναι ο φόβος του ντροπιαστικού εξευτελισμού: ο φόβος δηλαδή ότι αν φέρει στο σπίτι περισσότερα χρήματα ή δώρα ή άλλα υλικά αγαθά από όσα δικαιολογεί ο μισθός του, θα πέσει στην εκτίμηση της συντρόφου του, των παιδιών του, των φίλων του, των ψηφοφόρων του.

Αν αντίθετα η αποδεδειγμένη διαφθορά τον ανεβάσει στην εκτίμηση των συγγενών, φίλων, και (αρκετών) ψηφοφόρων, όπως π.χ. συνέβαινε στην Ιταλία του Σίλβιο Μπερλουσκόνι, τότε φοβάμαι ότι το πρόβλημα είναι δυσεπίλυτο.

Ας αναρωτηθούμε λοιπόν, προτού αγανακτήσουμε με το πιο πρόσφατο σκάνδαλο διαφθοράς: πώς θα αντιδρούσαμε εμείς οι ίδιοι αν ο σύντροφος, συγγενής, φίλος μας κυκλοφορούσε ξαφνικά με περισσότερα χρήματα από όσα δικαιολογεί ο μισθός του;