15 Νοεμβρίου 2026

 Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» (Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026).

Το φθινόπωρο του 1984 ο Ζακ Ντελόρ ξεκινά σειρά επισκέψεων στις πρωτεύουσες των δέκα τότε κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ). Έχει ήδη επιλεγεί για τη θέση του νέου Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αλλά δεν έχει ακόμη αναλάβει καθήκοντα: η θητεία του θα ξεκινήσει την 1η Ιανουαρίου 1985. Η εντολή που έχει λάβει από το Συμβούλιο των αρχηγών είναι ασαφής και ταυτόχρονα φιλόδοξη: ούτε λίγο ούτε πολύ, η «επανεκκίνηση» (relance) της Ευρώπης.

Τα τελευταία χρόνια ήταν δύσκολα για το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Μετά τη μεγάλη άνοδο των τιμών που ακολούθησε τις πετρελαϊκές κρίσεις του 1973 και του 1978, ο πληθωρισμός έχει πλέον συγκρατηθεί σε μονοψήφια ποσοστά. Όμως ο ρυθμός ανάπτυξης έχει πέσει από 5% σε 2%, ενώ το ποσοστό ανεργίας έχει αυξηθεί από 6% το 1980 σε 11% το 1984. Η υποστήριξη των πολιτών στην ΕΟΚ είναι μάλλον χαμηλή: στο Ευρωβαρόμετρο του 1984, μόλις 46% των ερωτηθέντων απαντά ότι η χώρα τους έχει ωφεληθεί από την ένταξη (έναντι 30% που απαντά ότι έχει ζημιωθεί). Ο όρος «Ευρωσκλήρωση», που περιγράφει μια ήπειρο που δυσκολεύεται να λύσει τα προβλήματά της, γίνεται της μόδας.

Ο Ντελόρ βολιδοσκοπεί τους ευρωπαίους ηγέτες, ρίχνοντας στο τραπέζι τρεις ιδέες: κοινό νόμισμα, κοινή αμυντική πολιτική, κατάργηση του βέτο. Καμμία δεν συγκεντρώνει την (απαραίτητη) ομόφωνη υποστήριξη και των δέκα κρατών μελών. Επανέρχεται με μια τέταρτη ιδέα: «Τα τελευταία πέντε χρόνια έχουν χαθεί 1,5 εκατομμύριο θέσεις εργασίας. Η οικονομία ασθμαίνει. Γιατί να μην φτιάξουμε μια ενιαία αγορά;» Όπως θα πει αργότερα ο ίδιος: «Η πρόταση τους έπεισε. Το κλίμα της εποχής ήταν ευνοϊκό.»

Πράγματι, η «ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίου και ανθρώπων» που προέβλεπε η Συνθήκη της Ρώμης (1957) είχε πραγματοποιηθεί μόνο εν μέρει. Η Συνθήκη είχε δημιουργήσει μια Κοινή Αγορά χωρίς δασμούς στο εσωτερικό της (από το 1968), όμως στην πράξη διαφορές μεταξύ χωρών στις προδιαγραφές των προϊόντων, άλλα νομικά εμπόδια, και συνοριακοί έλεγχοι, περιόριζαν την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών. Η Ενιαία Αγορά που πρότεινε ο Ντελόρ και δέχονταν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αποσκοπούσε στην εναρμόνιση της εθνικής νομοθεσίας και στην κατάργηση όλων των μη δασμολογικών εμποδίων, με στόχο την δημιουργία μιας εσωτερικής αγοράς εκατοντάδων εκατομμυρίων καταναλωτών όπως π.χ. εκείνης των ΗΠΑ.

Δεν είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς γιατί το κλίμα της εποχής ήταν ευνοϊκό για την ενιαία αγορά. Οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του ’70 και ο στασιμοπληθωρισμός που ακολούθησε είχαν βάλει τέλος στη «Χρυσή Τριακονταετία» των υψηλών ρυθμών ανάπτυξης, της χαμηλής ανεργίας και της μείωσης των ανισοτήτων στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, είχαν κλονίσει την αξιοπιστία των πολιτικών κρατικής παρέμβασης στην οικονομία για τη διαχείριση της ζήτησης (συχνά σε συνεννόηση με τα εργατικά συνδικάτα), και είχαν μετατοπίσει το ενδιαφέρον στην πλευρά της προσφοράς (δηλαδή στην κερδοφορία των επιχειρήσεων).

Η αδυναμία του κεϋνσιανού παραδείγματος να παρέχει ικανοποιητικές απαντήσεις στα νέα ερωτήματα της εποχής είχε προφανείς πολιτικές διαστάσεις: ένα νέο ιδεολογικό ρεύμα, ο «νεοφιλελευθερισμός», άρχισε να κερδίζει τη μάχη των ιδεών, και στη συνέχεια κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις. Πουθενά δεν ήταν τόσο φανερή η τομή με το παρελθόν όσο στη Βρετανία, όπου η νίκη των Συντηρητικών της Μάργκαρετ Θάτσερ το 1979 είχε οδηγήσει σε κύμα ιδιωτικοποιήσεων και κατά μέτωπο σύγκρουση με τα εργατικά συνδικάτα. Όμως και στη Γερμανία, οι εκλογές του 1982 είχαν σημάνει την υποχώρηση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος και την ενίσχυση των Χριστιανοδημοκρατών του Χέλμουτ Κολ, που ήρθαν στην εξουσία χάρη στην συμμαχία με το κόμμα των Φιλελευθέρων του Χανς-Ντίτριχ Γκένσερ. Τέλος, στη Γαλλία του Φρανσουά Μιττεράν το πείραμα του «Κεϋνσιανισμού σε μια μόνο χώρα» (1981-1983) είχε αποτύχει, δίνοντας τη θέση του σε μια πιο συνετή δημοσιονομική διαχείριση (με τον Ντελόρ επικεφαλής του οικονομικού επιτελείου της σοσιαλιστικής κυβέρνησης).

Πέρα από τη μεγαλύτερη ευθυγράμμιση της οικονομικής πολιτικής, η σύμπτωση συμφερόντων στις τρεις μεγάλες χώρες της ΕΟΚ βασίζεται επίσης σε ευρύτερους στρατηγικούς σχεδιασμούς. Στη Γαλλία, η στροφή προς την Ευρώπη δίνει διέξοδο στις απογοητεύσεις της πρώτης διετίας της προεδρίας Μιττεράν, ενώ η «ευρωπαϊκή οικοδόμηση» αναγνωρίζεται ως το πλαίσιο το οποίο θα επιτρέψει την ανάκτηση της γαλλικής επιρροής που έχει φθαρεί από τις οικονομικές δυσκολίες. Στη Γερμανία, η Ομοσπονδιακή Κεντρική Τράπεζα (Bundesbank) βλέπει με καχυποψία οποιαδήποτε σκέψη για αντικατάσταση του μάρκου από ένα κοινό νόμισμα, αλλά η ενιαία αγορά συμφέρει τις γερμανικές επιχειρήσεις, ενώ η πρόσδεση στην Ευρώπη θεωρείται απαραίτητη για την υπερνίκηση των ενδοιασμών των εταίρων για την ισχυροποίηση (και, λίγα χρόνια αργότερα, ενοποίηση) της Γερμανίας. Στη Βρετανία, η πολιτική και νομισματική ενοποίηση της Ευρώπης είναι ανάθεμα για την Θάτσερ, αλλά η προοπτική της δημιουργίας μιας μεγάλης ζώνης ελεύθερου εμπορίου γίνεται αντιληπτή ως απολύτως συμβατή με τη φιλοσοφία της κυβέρνησης – όπως άλλωστε δείχνει η δραστηριοποίηση των επικεφαλής των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων υπέρ της ενιαίας αγοράς. Επί πλέον, η οριστική επίλυση στη Σύνοδο Κορυφής του Φονταινεμπλώ (Ιούνιος 1984) του προβλήματος της μείωσης της συνεισφοράς του Ηνωμένου Βασιλείου στον κοινοτικό προϋπολογισμό έχει λειάνει τις τριβές.

Σε αυτό το κλίμα, η Θάτσερ προσφέρει τη στήριξή της στην υποψηφιότητα του Ντελόρ για τη θέση του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με όρο την παραχώρηση του χαρτοφυλακίου του Επιτρόπου Εσωτερικής Αγοράς στον Λόρδο Κόκφιλντ, πρώην υπουργό εμπορίου στην κυβέρνησή της. Ο Ντελόρ συμφωνεί και επαυξάνει, κάνοντάς τον Αντιπροέδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ο Κόκφιλντ θα παίξει καταλυτικό ρόλο στην οικοδόμηση της ενιαίας αγοράς, διαψεύδοντας τις προβλέψεις που τον ήθελαν ευρωσκεπτικιστή και «άνθρωπο της Θάτσερ».

Εν τω μεταξύ, ο Ντελόρ εξουδετερώνει τις επιφυλάξεις των χωρών μελών της Νότιας Ευρώπης (στις οποίες έχουν μόλις προστεθεί η Ισπανία και η Πορτογαλία) πείθοντας τους Ευρωπαίους ηγέτες να συναινέσουν σε δραματική αύξηση των πόρων των διαρθρωτικών ταμείων, από τα οποία τις επόμενες δεκαετίες θα χρηματοδοτηθεί η αναβάθμιση των υποδομών στις αδύναμες περιφέρειες της ευρωπαϊκής ηπείρου.

Με την ανάληψη των καθηκόντων του νέου «Κολλεγίου Επιτρόπων» υπό τον Ντελόρ, οι εξελίξεις γίνονται καταιγιστικές. Στην παρθενική του ομιλία (Ιανουάριος 1985), ο νέος Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανακοινώνει επίσημα τον στόχο της ολοκλήρωσης της ενιαίας αγοράς μέχρι το τέλος του 1992. Το Συμβούλιο Αρχηγών των Βρυξελλών (Απρίλιος 1985) υιοθετεί το στόχο. Η Γενική Διεύθυνση Εσωτερικής Αγοράς υπό τον Κόκφιλντ συντάσσει σε χρόνο ρεκόρ μια «Λευκή Βίβλο για την Ολοκλήρωση της Εσωτερικής Αγοράς», προτείνοντας ένα σαρωτικό κατάλογο σχεδόν τριακοσίων νομοθετικών αλλαγών, εναρμόνιση των ποσοστών ΦΠΑ, και αμοιβαία αναγνώριση των εθνικών προδιαγραφών, με σκοπό την πλήρη απελευθέρωση των εμπορικών συναλλαγών στο εσωτερικό της ΕΟΚ. Η Σύνοδος Κορυφής του Μιλάνου (Ιούνιος 1985) ομόφωνα εγκρίνει τη Λευκή Βίβλο, και κατά πλειοψηφία αναθέτει τα επόμενα βήματα σε Διακυβερνητική Διάσκεψη. Μέχρι το Δεκέμβριο 1985 τα περισσότερα ανοιχτά θέματα έχουν κλείσει, συμπεριλαμβανομένης της κρίσιμης πρόβλεψης για κατάργηση του βέτο σε θέματα εσωτερικής αγοράς. Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη υπογράφεται τον Φεβρουάριο 1986. Μέχρι το τέλος του 1992 θα δημιουργηθούν 11 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας, ενώ οι επενδύσεις θα αυξηθούν κατά το ένα τρίτο. Από την 1η Ιανουαρίου 1993 τα εσωτερικά σύνορα και οι έλεγχοι προϊόντων (και επιβατών) καταργούνται. Η «επανεκκίνηση» της Ευρώπης είναι γεγονός.

Σαράντα χρόνια από την υπογραφή της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης, κρίσιμοι τομείς της οικονομίας (τράπεζες, ενέργεια, τηλεπικοινωνίες) παραμένουν κατακερματισμένοι. Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, η ενίσχυση της άμυνας της Ευρώπης, η αξιοποίηση των δυνατοτήτων της τεχνητής νοημοσύνης απαιτούν κολοσσιαίες επενδύσεις. Και όμως ευρωπαϊκές αποταμιεύσεις ύψους 300 δις ευρώ επενδύονται κάθε χρόνο στις ΗΠΑ. Οι συστάσεις των Εκθέσεων Ντράγκι για την ανταγωνιστικότητα και Λέττα για την εσωτερική αγορά (2024) εφαρμόζονται απελπιστικά αργά.

Αλλού η πρόοδος υπήρξε εντυπωσιακότερη. Ο Ντελόρ είχει δει έγκαιρα ότι ενιαία αγορά με ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων και σταθερές συναλλαγματικές ισοτιμίες δεν συμβιβάζονται με αυτονομία των κρατών μελών στη νομισματική πολιτική. Αυτό που φαινόταν ουτοπικό τότε, προκαλώντας οργισμένες αντιδράσεις στη Φρανκφούρτη ή στο Λονδίνο, άρχισε γρήγορα να θεωρείται αναπόφευκτο. Η ενιαία αγορά έφερε το ενιαίο νόμισμα.

Σήμερα, παρά τις αναταράξεις της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, του Brexit, της πανδημίας, και της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, το ευρώ έχει εδραιωθεί. Το 2024 το ποσοστό των Ευρωπαίων που θεωρούσαν ότι η χώρα τους έχει ωφεληθεί από την ένταξη έφτανε το 71% (από 46% το 1984). Σε έναν κόσμο συγκρούσεων και εντάσεων, η ΕΕ παραμένει πόλος ειρήνης, ευημερίας και ελευθερίας.